محمد بن أحمد الفاسي المكي ( مترجم : محمد مقدس )
43
شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام ( فارسى )
مسائلى كه بررسى مىكند ، بدون تعصب و جمود مطرح مىسازد . كاملًا روشن است كه « شفاء الغرام » حاصل مطالعات وسيع مؤلف بوده و خوانندهء اين كتاب با مجموعهء ارزشمندى از منابع و مراجع قديمى روبهرو مىشود كه نويسندهء كتاب براى گردآورى كتاب خود ، همهء آنها را به دقت مورد مطالعه قرار داده و در سطر به سطر كتاب خود ، به آنها اشاره كرده و از دهها كتاب خطّى - كه از آنها مطلب نقل كرده - نام برده است و بسيارى از آنها را با اعتماد به حافظان و محدثان ، مورد استفاده قرار داده و برخى را نيز به شيوهء مؤلفان كتب رجالى ، جرح و تعديل كرده است . هر چند او بيشتر بر دو كتاب اخبار مكهء ازرقى و فاكهى تكيه كرده ، ولى از چندين منبع ديگر نيز كه همچنان در شمار « گم شدهها » هستند ، استفاده و نقل قول كرده است . او تنها به نقل روايت پيشينيان و ايجاد ارتباط و هماهنگى ميان آن روايات بسنده نمىكند و اطلاعات و دادههاى فراوانى از وقايع معاصر خود را نيز - كه عمدتاً متكى به مشاهدات شخصى اوست - به ويژه دربارهء اخبار كارگزاران مكه و مناسبتها و مراسم حج در اواخر قرن هشتم و اوايل قرن نهم هجرى بدانها مىافزايد و در اين راستا ، گاه به نوشتههاى خصوصى برخى عالمان اشاره مىكند كه به عنوان يادداشتِ حوادثِ برجستهاى كه در مكهء معظمه اتفاق افتاده است ، در اختيارش قرار گرفته و از آنها نقل كرده است و بدين ترتيب ، منبع نادرى را به منابع تاريخى مىافزايد كه به دشوارى مىتوان از آنها در منابع ديگر سراغ گرفت ؛ به علاوه او مثلًا در « پيش از ظهر روز جمعه دوازدهم ربيعالآخر سال هشتصد و چهارده » به اندازه گيرى ( ابعاد مختلف ) كعبهء معظمه پرداخته و اندازهگيرىهايى را كه پيش از وى انجام شده است ، مورد تجزيه و تحليل و بررسى قرار مىدهد . صداقت و دقتى كه نويسنده در نقل مطالب از منابع اصلى به خرج مىدهد ، سزاوار ارج و ستايش است . او حتى از بيان اين كه گاه از نسخههاى ناقص و معيوب برخى كتابها استفاده كرده است ، ابايى ندارد ؛ از جمله استفادهء وى از نسخهاى از كتاب « المشترك وضعاً والمفترق صقعا » از « ياقوت حموى » كه آن را « مختصر معجمالبلدان »